Paradigmashift

Deze column is eerder verschenen in het aprilnummer van Het Onderwijsblad, uitgegeven door de AOb

Martin Bootsma is onderwijzer en schrijver van het blog Meesterlezer. Een aanrader. Altijd interessant. Op Meesterlezer staat een messcherp stukje over de zes miljard voor het wegwerken van Corona achterstanden en de besteding daarvan door autonome schoolleiders. Bootsma vindt dit dubieus en onderbouwt dat met het proefschrift van Annemarie Neeleman. Neeleman deed onderzoek naar interventies van schoolleiders in het voortgezet onderwijs, hun drijfveren en motieven. 

Naar aanleiding van het blog van Bootsma lees ik de korte en toegankelijke Nederlandse verslag van het onderzoek. Ik haal daaruit dat schoolleiders vooral persoonsgebonden en intuitief handelen en als groep steeds meer op een sekte gaan lijken. Een herkenbare en breed gedeelde set van opvattingen, met religieuze trekjes, drijft hun. De formele en rationele kennis van onderwijs speelt in ieder geval amper een rol. Talentontwikkeling, verbinden en kinderen voorbereiden op de samenleving van de toekomst domineren. Dat oogt onverstandig, want talent ontwikkel je bijvoorbeeld slechts beperkt op school. Eric Clapton speelt aardig gitaar en dat heeft hij niet van zijn leraar wiskunde geleerd. Een school geeft door wat van waarde is, zodat we elkaar later als burger begrijpen. Voorbereiden op een onbekende toekomst is ook vreemd en vooral, praktisch onmogelijk. Hard werken en veel leren helpen daarentegen wel, want maken leerbaar en leerbare mensen kunnen omgaan met verandering. En dan die verbinding. Een school is inderdaad een samenwerkingsverband, handig gebruik maken van verschillen maakt de uitkomst meer dan de som der delen. Dus ja, verbinding is belangrijk, want onderling verbonden mensen houden hun fatsoen. Maar een samenwerkingsverband is ook een plek waar partijen elkaar beroven. Kortom, begrenzen is net zo belangrijk. 

Presteren op school, begrenzen van uitvreters en formele kennis van wat werkt in de klas zitten niet in het paradigma van de Nederlandse schoolleider. En dat is een probleem. John Maynard Keynes had het honderd jaar geleden al over the animal spirits. Mensen vinden niet alleen iets op basis van ervaringen, kennis en opvoeding, maar kijken ook naar wat de ander vindt en doet. Zo vormt zich een kudde. Een overprikkelde samenleving maakt die kudde onrustig, waarna die op hol slaat en de boel vernielt. Neleman laat zien dat schoolleiders zich gedragen als zo’n op hol geslagen kudde.   

Omhein het terrein, breng de kudde tot rust, laat hem grazen. Onderwijs heeft behoefte aan leiding. Het grote nationale probleem is minder leren op school. Elke week is er wel een onderzoek dat dit bevestigt. Regie voeren op rationalisatie van de schoolorganisatie ten behoeve van dat leren in de klas is dan de uitweg. En ja, Bootsma heeft gelijk, meer geld is met dit kuddegedrag als gratis heroine voor een junk. Afkicken dus. Zonder offer geen vooruitgang. Scholen hebben andere leiders nodig. Laat maar komen, die paradigmashift.