Doemberichten examens duwen leraar en leerling in slachtofferrol

Dit stuk is 10 februari 2021 gepubliceerd in het Financieele Dagblad

‘Tot 40% van de leerlingen dreigt te zakken voor eindexamen’ kopte deze krant vorige week (FD, 3 februari). Het NOS-journaal nam het bericht over. Een onheilstijding, en voortijdig bovendien. Maar de strekking van het bericht heeft stevig effect op het gedrag van leerlingen, ouders en leraren. Velen zetten de defaitismeknop aan en kiezen voor de slachtofferrol. Inspannen is immers zinloos, want kansloos, door corona, de krant schrijft het, het journaal zegt het.

Deze attitude is een praktijkobservatie, ik zie het volop om me heen als leraar aan een middelbare school. Die houding is niet productief en maakt het werk voor leraren onnodig moeilijk. Het instituut centraal examen rust namelijk op de pijler vertrouwen. Vertrouwen in wat het examen voorstelt én vertrouwen dat je het met een redelijke inspanning kunt halen. Door alle turbulentie worden nu beide pijlers onderuitgehaald.

Het centraal examen is vorig jaar voor het eerst sinds 1945 niet doorgegaan. Nóg een keer geen centraal examen afnemen, suggereert dat we voortaan ook wel zonder kunnen. Een vergissing, want de slagingspercentages benaderden het afgelopen jaar de 100%. Ongebruikelijk hoog en gênant, omdat het geboden onderwijs tijdens de eerste lockdown ronduit armoedig was.

Al in 2010 toonde onderzoek van de inmiddels overleden onderwijssocioloog Jaap Dronkers dat zonder centraal examen de beoordeling van leerlingen onbetrouwbaar is. Dronkers stelde letterlijk; het centraal examen is de enige garantie voor kwaliteit. Precies daarom is het goed dat de kandidaten in mei gewoon het centraal examen kunnen doen. De lessen zijn dit hele schooljaar doorgegaan. Bij inspanning is er een faire kans op succes.

Die voorspelling van 40% zakkers is gebaseerd op cijfers die tot nu zijn behaald, met de schoolexamens. Maar de huidige stand van de cijfers is voor minder dan de helft bepalend voor het eindresultaat. De leerlingen moeten eerst nog onderdelen van het schoolexamen doen, pas daarna komt het centraal examen, dat voor 50% meetelt voor het eindresultaat. 

En echt, leerlingen zijn net mensen. Als ze er niet zo goed voorstaan gaan ze, gesteund en gestimuleerd door hun leraar, aan het werk om zich te verbeteren. Die aanstaande inspanning is niet meegenomen in de voorspelling. Ook in de jaren voor corona stonden leerlingen er rond kerstmis vaak slecht voor. Het overgrote deel haalde gewoon een diploma. Voor veel ouders en leraren van pubers is zo’n dieptepunt met het kerstrapport heel herkenbaar. Het is -juist- geen reden om het nu al op te geven.

Overval

De eerste lockdown was een overval. Het duurde even voordat het afstandsonderwijs op gang kwam. Kinderen hebben daardoor minder geleerd. Door een coulanceregeling gingen ze toch over, en kwamen ze relatief slecht voorbereid in de examenklas terecht. Dan is een slagingspercentage van 60% niet eens zo slecht.

Kijk je bijvoorbeeld naar de klassen 4 havo en 5 havo in zijn totaal, dan zijn de ‘gewone’ cijfers niet veel slechter dan die in de recente doemberichten. Ook in de jaren vóór corona haalde 35% van deze leerlingen de eindstreep niet binnen de voorgeschreven twee jaar: in 4 havo blijft gewoonlijk 25% zitten, in 5 havo zakt gewoonlijk 10% voor het eindexamen.

Maar in coronajaar 2020 mochten de 4 havo-leerlingen afgelopen zomer uit coulance bijna allemaal overgaan. Die kwamen dit jaar terecht in 5 havo. Een percentage zakkers van 40% zou inderdaad slechter dan normaal zijn, maar niet eens zo schokkend. Je kunt het ook zien als het welvaartsverlies van de pandemie, waar we allemaal last van hebben.

Ellende

De kop boven het artikel dat ‘tot 40% dreigt te zakken’ is schijnexact en zwanger van drama. Andere media papegaaien het na en vanaf dat moment is de hit voor de journalistiek de ellende voor de leraar. Het resulteert in eenzelfde paniek als ‘in mei is uw geld 40% minder waard’. Ik krijg nog dezelfde dag opgewonden vragen van mijn leerlingen, ik zeg resoluut dat het centraal examen gewoon doorgaat en dat de kandidaten aan de slag moeten.

Het ergste is, deze minister geeft waarschijnlijk straks nog toe ook, aan alle valse druk, waarna een gratis diploma wederom een feit is. Hierna zetten leraren de defaitismeknop aan, en kiezen voor de slachtofferrol, een rol die ze na decennia van waardeloze onderwijspolitiek past als een handschoen.

Naar aanleiding van dit stuk bij Nieuwsuur in debat. Artikel en filmpje vind je hier.